Jahn Grønås bloggar
DET GODE LIVET
Har du det godt?
Det har eg!
Livet tek av og til sine svingar, men kva så?
Var du ein av dei som gjekk på sundagsskulen?
Det gjorde eg.
Då skjønar du forteljinga om han som hadde seg ein prat med St. Peter (som er vaktar av Himmelporten) og skulle få lov å ta med seg ein koffert med «jordisk gods» inn i Himmelen.
Han fylde opp ein koffert med gullbarrar han, pjåten. Då dagen kom, slepte han med seg denne kofferten og vart stoppa i vakta med ordre om å visa kva han hadde. Reaksjonen til portvakta var: «Kva er dette då? Brustein???» Me veit jo alle at gatene i Himmelen er laga av gull....
Har du høyrt songen «Du kan ingen ting ta med deg dit du går»? Du finn han på denne lenken: http://artists.letssingit.com/cornelis-vreeswijk-lyrics-en-fattig-trubadur-9f6snmw
Les denne teksten (ikkje bry deg med reklamen) og det kan hende du skjønar kva eg meiner.
Livet er ikkje ny båt, bil, hus, den flottaste tv'en, alt finare enn naboen osb.
Livet er det du har NO!
Livet er den rikdomen du har i det du har no!
Kunne du tenkja deg å mista noko av det du har av dei reint basiske verdene som ungar, familie, vener osb.?
Trur heller ikkje det, nei!
Synest du dette er for alvorsamt å ta opp i ein blogg?
Ikkje i det heile! Bare nokre tankar frå ein - i nærleiken av - gammal mann.
Du har lov å gle deg over det du har. Både mykje og lite!
Du er velsigna i begge endar!
Eg har vore begge stader. Kor eg treivs mest? Faktisk der eg hadde minst. Ikkje for å herleggjera noko som helst form for askese. Eg har gledd meg der eg hadde mest og der eg hadde minst. Men eg må få lov å seia at eg sleit meir i den tida eg hadde ein stor kapital å herja med.
Når du les dette sit eg på eit lite småbruk oppe i «dalom». Dei som driv her oppe er ikkje mellom dei du vil kalla kaksar. Dei har restaurert ein gammal husmannsplass. Dei slit og sleper og lever frå «hand til munn». Har til og med vore på NRK om det. Men trur du dei har det godt?
Eg trur ikkje dei ville byta med nokon!
Men: Har nokon sagt til deg at du ikkje skal gle deg over det du har?
Har nokon sagt at du lever på «for stor fot»?
Ikkje bry deg!
I alle høve har du slite for det du har. Og det er deg VELDIG vel unt!
Sjølv har eg ikkje eit missunneleg bein i kroppen. Eg ynskjer alle lukke til med det dei har (og håpar eg får det sjølv ein dag) og håpar dei har det godt både med seg sjølv og andre.
Men du då?
Er du nøgd?
Om du har mykje eller lite: Sjå rundt deg. Er det kanskje nokon som har det verre?
Du sit der og tenkjer:
«Eg skulle så gjerne
gå ut i all verda og nytte mi kraft.
Gje styrke til andre og hjelpe dei alle
som slit og som strevar med naud og med last.»
Men likevel sit du som før du var vaken
for andre si plage og ditt overskòt.
Du gidd liksom ikkje å flytte på baken;
Du sit jo så inderleg sikkert og godt!
Bare litt ettertanke...
Ikkje for å ha malurt (som er beisk som bare.....) i koppen din.
Tvert i mot!
Har ein kjempefin seinsommar og kos deg! (Og det meinar eg av heile hjarta!)
Jahn
Sommar!
Så har ein altså oppdaga den ultimate staden å skriva ein blogg frå: Ei sommarhytte i landsbyen Louns på Farsø i Danmark!
Her sit ein ute i 15-20 varmegrader klokka 10-11 om kvelden og kosar seg. Har fyrt opp i bålgropa (for det må ein jo ha!) for å halda myggen vekke og med god mat i magen og har det heilt fabelaktig!
Fekk ein sms (det må ein jo!) frå eit par stykke på jobb i dag som tydelegvis var avundsjuke (og det burde dei jo!) og sa dei sakna meg på jobb. Ha! Kan nå tru det! Det var dei som ynskte dei var her! (Og det burde dei jo og!)
Eg kan ikkje heilt setja fingeren på kva som gjer at «det er dejligt at være norsk i Danmark», men det er det faktisk.
Høyrer danskane at du er norsk (og ikkje frå nabolandet i nordaust eller i sør) er tenesteviljen på topp! Sjøl om ein av og til må knota dansk for at dei skal forstå kva ein meiner. Men med godviljen lagd til godt naboskap ordnar det meste seg.
Og så flaksar ein rundt.
Ungane og Mamma vil på stranda og Pappa vil sjå seg rundt. Så skrivande dag vart første delen brukt i Mønsted Kalkgruber for å sjå 2 km. gruvegangar med og uten multimediashow og flaggermus og resten av dagen i solsteiken på stranda. Så fekk alle sitt.
Og så var det heim på hytta og eta BIFFstrimler i fløytesaus på ein måndag! Noko ein berre har råd til i helgane heime i gamlelandet.
Og det er ein grunn til å undra seg: Korfor i all sin dag er maten (spesielt kjøtmaten, men det gjeld det meste) så mykje billegare her enn heime? Visst ligg den danske krona nokre øre over den norske, men likevel held det! Men det var ein digresjon. Eg skal ikkje blanda meg inn i landbrukspolitikken. Eg skal skriva om Danmark og ferie.
Og i dag hadde eg ei rar oppleving: Kone og born var på stranda i Hvalpsund og Pappa sat på ein benk oppføre og drakk kaffi. (Pappa har aversjon på grensa til fobi mot sand i skoa av alle idiotiske ting!) To danskar på eigen alder kom bort og sette seg på same benken og praten var fort i gang.
Den eine av dei hadde jobba 20-30 år i Norge som gjestearbeidar for Maersk – blant anna på Westcon!!! Så han var faktisk godt kjend både i Vågen og Ølen! (Mest i Ølensvåg, då – Heia Vågen!)
Og så er det dei som seier at verda er stor!
Men så var det jo den danske maten.
Akkurat nå, medan eg skriv, sit eg og meskar meg med røykt ål. Mat mange nordmenn ville brekke seg av, men heilt fantastisk etter min smak! Og kva med røykte reker, ost frå gruvene i Mønsted (jaudå, det lukta både gamle sokkar og det som verre var på modningsstaden!) eller indrefilet frå frittgåande storfe på Jylland? Eg kunne nemna i fleng, men eg vert så himla svolten og så seint på kvelden skal ein ikkje vera det!
Det vrir seg av og til i ein gammal kokk når ein ser kva ein kunne gjort heime i Norge om forholda låg til rette for det!
Eg las forresten for nokre dagar sidan i Stavanger Aftenblad at Stavanger var den 3. dyraste byen i verda for turistar. Og eg må sei som sant er at eg skamma meg!
Javel, Stavanger er eit stykke frå Vågen, men likevel! Kanskje det var på tide å tenkja litt? Korleis kan danskane klara å ha så låge prisar som dei, trass alt, har på opplevingane sine? Korleis kan eit besøk i ein dansk dyrepark kosta under halvparten av det det gjer heime?
Korleis kan det ha seg at akvarier, fiskemulighetar, leikeland, ”levande” museer og dei fleste opplevingssentra veks opp som paddehattar og kostar det halve av det dei gjer heime?
Eg berre spør. Svaret har sikkert andre.
Men, nå skal eg kosa meg med bålet mitt og eit par andre ting.
Dessutan skal eg kosa meg med Danmark og danskar dei dagane eg har att.
Du då?
Veit ikkje noko anna enn å ynskja deg ein fantastisk flott ferie uavsett kvar du er!
Det er ikkje bare Danmark som duger, veit du!
God sommar til deg og!
- Jan
Hiva sprett
Så sit ein framføre PC’en att med skrivekløe og prøver å få noko ut av fingrane.
Å sitja slik og fundera er omtrent som å hiva sprett. Du veit, når ein var gutlarv og fann ein fin, flat stein som ein kasta bortover vassflata. Om å gjera å få han til å hoppa mest mogeleg.
No set eg her og hiv sprett med tastaturet. Slengjer ut ein tanke og ser korleis han sprett bortover. Utruleg korleis han skeinar, du! Langt ut på viddene!
Det vert bare verre om eg prøver å konsentrera meg. Prøver å halda på ein tanke, men han sprett avgarde i kåte kast så det skvett rundt han. Byrjar i hytt og endar langt borte i pine.
Apropos pine: Måtte ut og starta bilen for kånå. Ho kan ikkje sitja å frysa når ho kjører på jobb. Dessutan likar han ikkje å starta når det vert meir enn 5 kuldegradet. Dei seier jo at «alt fè er sin herre likt». Eg likar ikkje å starta i kuldegrader eg heller. Alt går treigt i starten både med meg og bilen. Han knirkar i plasten og eg knirkar i ledda. Jaja, me trekkjer på åra begge to og maken til vinter har ingen av oss opplevd!
Og det er ikkje mykje trøyst å få verken hjå Meteorologisk Institutt eller Storm Weather Center. Dei spår at kulden skal vara lenge og at me får ein kald vår. Håpar dei ikkje har rett. For då vert det kanskje som han sa, telemarkingen: «Det er ein hard vinter når skaren ber i juni!»
Eg har lite peiling på landbruk, men det kan ikkje vera heilt enkelt for bøndene heller. Slik det ser ut nå, må dei vel møka midt oppi snøfennene…
Dessutan har eg lurt litt på kva som vil skje når dette endeleg skal vekk? Får me ein skikkeleg mildversperiode vert det vel slik det stod i den gamle geografiboka vår i fjerde klasse: «Amazonas er ei mektig flod…». Så me får vel bare håpa at det forsvinn stille og roleg.
Men, uansett om ein likar det eller ikkje: Det har vore ein beinhard vinter! Til og med ungane har fått nok. I alle fall mine. Dei må mest hivast gjennom utedøra for å få dei ut. Og eg forstår dei så godt. Sjøl må eg ta rennefart frå kjøkenet for å komma meg ut til bilen. For eg frys! Så aldeles inn i hampen. Trass i lag på lag med klede – superundertøy, genser over det og tjukk ullgenser med ei svær fleezejakke på toppen. Ikkje så rart kanskje etter å ha slanka vekk kilo tilsvarande eit heilt menneske med polstring. Så eg ser mest ut slik eg gjorde i «velmaktsdagane» mine då eg var på det feitaste!
Høyres ikkje ut som det nyttar å reisa sørover heller. Eg har ein kamerat som bur i traktene rundt Madrid som eg er i dagleg kontakt med. (Flotte greier med Internett, du!) Han fortell at det er kaldt og surt der nede òg. Dei har hatt kuldegrader, snø og glatte vegar. Akkurat slik som i Göteborg der han kjem frå.
Me misunner ein felles kamerat som har budd i Tailand dei siste 15 åra, så me er blå. Han legg ut bilete frå hagen og fortell om 30 varmegrader bare for å egla. Dårleg gjort!
Men nå har eg kasta steinane mine ser det ut for. Tankane flaug denne gongen òg. Slik flate steinar sprett bortover vassflata.
Vert det stort kaldare nå så kan eg vel hiva sprett på sjøisen.
Det hadde vore noko det! Kasta stein frå inst i Vågen og sjå om ein kunne klara å få han til å skøyna heilt ut til Ølensjøen…
Jaja, du får uansett ha det fint til neste gong. Og skulle det verta meir snø, så hugs fjellvètregelen: Grav deg ned i tide! Du kan grava deg ut att til våren – om han kjem!
Plirtar, duppedittar, andre naudsynte reidskaper og brukthandlar.
Eg samlar.
Ja, ikkje slik som andre på frimerke eller myntar eller liknande.
Eg samlar på heilt andre ting. Helst brukt.
Det dukkar jo stendig opp saker og ting ein kan få bruk for. Både nytt og gammalt.
Så eg er ein hund etter brukthandlar, loppemarknader og har eit par gonger tabba meg ut på netthandel.
Og eg får lida for det. Kona mi er stygg med meg og mobbar!
Kjem eg heim frå posten med noko, lurer ho på kva det er både før og etter utpakkinga (det hender eg lurer på det same…) og har eg vore på loppemarknad kallar ho meg ”søppelkonge”!
Og går eg på brukthandlar – orsak, det heiter «miljøbutikk» i dag – høyrer eg mykje mulling i krokane. Dei beste stadene eg veit er hjå Affi på Årabròt, ABR på Avaldsnes og «Skattkammeret» på Toraneset. Så kan dei andre bare gå på kino eller restaurant om dei vil.
Kjøkenet mitt gror over av flotte ting. Tenk deg: Iskremmaskin (rett nok for liten til å laga is til alle), slushmaskin (du frys saft eller liknande i ei lita skål i frysen, set isklumpen inni maskinen og så skavar ein liten kniv saftisen opp til graut) som me har brukt minst tre gonger, saftsentrifuge, potetskrellar, brødbakemaskin, eit par stavmiksarar, to kjøkenvekter (den eine er elektronisk og litt upåliteleg), strykejern som ser ut som den nye båten til Ola`en, strykebrett som heng på veggen og er fint til å henga handklè og slikt på, sånn greie på veggen til å ha plastrull, aluminiumsfolie og kjøkenrull på og eit hav med saker og ting i eine skuffa – mellom anna ei slik trinse som Farmor bruka til å laga sirupssnippar med. Og så kjøpte eg ein grøn plirt på ein loppemarknad for to år sidan som eg ikkje anar kva er. Men eg finn det nok ut!
Men å ha madammen med slike stader er både bortkasta og traumatisk.
Tenk deg, det stod ein hylleseksjon på Avaldsnes som dei bare skulle ha 1.500 kroner for! Han var utruleg flott med greske søyler og flotte utskjeringar. Og så i mahogni! Han som jobba i butikken sa dei hadde fått han frå ein skipsreiar i Haugesund som hadde flytta inn i nytt hus på bare 400 kvadratmeter, så han hadde ikkje plass til han lengre.
— Det har ikkje me heller, sa kona.
— Jamen, me kan jo setja han i garasjen inntil vidare…
— Me har ikkje råd til han, sa ho.
— Eg har penger sjøl, sa eg.
— Kjøper du han tar eg ungane og reiser sør til Mor og Far, sa ho.
Då måtte eg tenkja. Lenge. Men eg måtte jo gje meg. Den gongen òg.
Siste tilskotet er eit slagur. Du veit den flotte, gamle typen med pendel og som slår kvar time.
—Tøft, sa eldstemann.
— Det høyres ut som eit fly, sa yngstemann.
— Kva i helgoland er det nå du har drege heim, spurte kona.
— Jo, altså, eg fann det på Toraneset….
Kompromisset vart at klokka skulle gøymast mest mogleg på veggen, og ho skulle IKKJE vera i gong. Men eg vann den gongen! Nesten…
Men, ho er ærleg nok til å innrøma at eg også har handla eller funne ein del svært så brukbare ting. Som den store fruktskåla i sylv som hadde vore brukt til underskål for potteplanter. Med sylvstempel og stempelet til David Andersen. Ein halvtimes pussing så var ho like fin. Eller kopparpannene mine som heng på kjøkenveggen og bare er til finbruk. Eller messing dekketallerkar til 12. Eller gullbelagd bestikk til 6. Eller middagstallerkar til 24 frå Stavanger Flint. Dei siste er verdsett til 2-300 kr. Pr. Stk.! Og treng me serveringsskåler, kakefat, påleggsfat og liknande: Brukthandel!
Og så er det jo himla skoi!
Du går inn med stor forventning og fast bestemd på å ikkje kjøpa noko, men så vert det som eit godt bedehusmøte med kollekt: Du kjem ut att med stjerner i augene og tom lommebok. Og kanskje noko litevetta som så vidt får plass på takstativet.
Heile vegen heim set du i bilen og planlegg kva du skal gjera med det nye kuppet og kva orsaking du skal bruka ovanfor kona denne gongen….
Men så var det desse andre naudsynte reidskapa då.
Eg fekk fàtt i ein sånn metall-attasjè-koffert på ein brukthandel – det vil sei, eg fekk fatt i to. Den eine brukar eg til fiskeutstyr, så den er grei nok. Den andre brukar eg til verktøy og liknande. Og her får eg verkeleg visa kor greit det er å ha ein samlar i huset!
Kona kjem og seier ho skulle hatt ein sånn…. Fram med kofferten. ”Den?” Ja, akkurat den.
Neste gong skal ho ha ein slik…. Fram med kofferten igjen. ”Sånn som denne?” Ja, altså…
Den store var då eit av festebeslaga til barnesetet var ramla av sykkelen. Ho kom triumferande og med blenk i augene og sa: «DET har du ikkje!». «Ånei?» svara eg og opna kofferten. Simsalabim – det låg det. Ho har sagt lite om kofferten etterpå. Og eg sa jo sjølsagt ikkje at eg hadde samla på delane som var til overs då eg monterte barnesetet.
Men det er ei uskreven lov i familien at det bare er Pappa som brukar kofferten. Kona har prøvd eit par gonger, men gitt opp når ho ikkje ein gong fekk lukka han att. Så no kjem ho og spør. Og eg vert like stolt kvar gong. Tenk, eg har det ho spør etter! Som til eksempel bits til skruvjern. Ikkje ein gong har eg opplevd at eg ikkje har funne noko som passar i det raset med lause bits som ligg i botnen på kofferten. Til og med pipenøklar som er så små at eg må ta brillene av meg og sikta lenge for å treffa det som skal skruvast. Og synåler. Og sytråd. Og minnepennar til PC-en. Og pennar og tusjar som til og med virkar. Og eg trur jammen at eg har ein lyseblå kryssforkopling med venstreslark der og!
Og så jula, då! Det er eg som pakkar ned og tek vare på juleutstyret kvart år. Og det hender til og med at eg finn det når eg skal bruka det året etter.
Og i år fekk eg kjeft. Igjen. For kvifor i hundane hadde eg teke vare på den adventstjerna og det hjartet med lys som vart øydelagd i fjor? Jo, altså, eg tenkte at….. Det var med tungt hjarte eg heiv dei saman med ein elektrisk adventstake utan lys og tre samanvasa lekkjer med juletrelys som virka av og til. Og to gamle plast juletre. Det er mest så ein er glad for at ein her i huset ikkje kan bruka naturleg juletre på grunn av allergien til kona og minstemann. Tenk deg: Dei trea måtte ein heve kvart år! Men i år ville ho kjøpa plast juletre med ferdig monterte lys. Eg måtte finna ein lur stad å gøyma dei lyslekkjene som virka!
Og så var det tid for julegåver. Kona fòr ut på handling. Hadde visst ein konto som skulle tømast. Eg fekk ikkje vera med. «Du kjøper bare allslags tull!» sa ho før ho fòr. Men svigerfar min likte det settet med vinutstyr han fekk i fjor. Det med batteridreven korkopnar, helletut, termometer og foliekniv pakka i ei flott treeske. Og svigermor gjekk i taket over det settet med gamle potteskjularar i messing og ei skamfòren setjekasse frå eit eller anna trykkeri. Potteskjularane står nypussa og fine på ei hylle i gangen og setjekassa heng på veggen i stova med alle slags gamle småting i. Vinverktøyet til Svigerfar står saman med vinsamlinga hans og er i stendig bruk. Så det er ikkje bare tull eg handlar, nei! Hugsa eg å sei at svigerforeldrene mine er samlarar dei òg?
Så hadde eg fått vore med til by`n skulle eg hatt meg ein tur rundt og sett etter den gammaldagse symaskinen med bord Svigermor ynskjer seg. Men eg måtte vera heime, eg. Men hadde det litt travelt, då. Måtte jo finna ein lur gøymestad til dei lyslekkjene eg nemde. Kanskje eg skulle prøva å brøyta meg inn på samlekottet mitt og gøyma dei der? Kona skyr i alle høve det kottet som pesten!
Og så var det desse juleynskjene då.
Ungane ynskte seg sjølsagt leiker. Og det har eg sagt er i orden så lenge dei er utan lyd. Men ikkje meir Lego på ei stund. Det har dei så mykje av at eg lurer alvorleg på om eg skal ringa Billund og høyra om dei vil opna ei avdeling av Legoland i Vågen. Kva kona ynskjer seg visste eg sant og sei ikkje.
Eg då? Ubegrensa tid til brukthandling saman med ei stinn lommebok. Og så kanskje ein stad å gjera av godsakene etterpå?
Håpar du hadde ei fin jul og reknar med me snakkas ein eller annan gong i 2010!
GOLFJAKKAR, GAMLE DAMER OG SLIKT
Eg har golfjakke.
Ein slik god, gammaldags som dei brukte før når det var kaldt inne.
Han er mørk blå, laga av ei blanding av ull og eitelleranna og skal vaskast på 30 grader for hand. I Milo. For «alt som tåler vann tåler Milo». Og så luktar han godt når han er nyvaska.
Og så er det så god strekk i han at eg kan strekkja han over «pubmuskelen» eg la meg til då eg budde på Nord Jæren dei dagane det er ekstra kaldt. Han sprikjer bare litt i knappane.
Og det var på Nord Jæren eg fekk han. Hos Mormor. Ja, ikkje mi Mormor då, ho hadde vore hundreogeinbråte år no, men kona si.
Me var på besøk og viste fram avleggjarane og eg var litt flonsete. Så eg sat nærast mogeleg oljekaminen og fraus. Det var då ho kom med han.
Dette mørkeblå vidunderet med gullknappar på feil side. Og merka med «Felicity» i nakkjen. Stor damestorleik.
Der stod ho og passa på at eg tok han på meg og knappa han til og med att for meg. Eg måtte ikkje frysa! Kunne verta sjukare enn eg var (og ingen ting er jo sjukare enn sjuke mannfolk).
Og varm og god vart eg. Og eg kan lova deg at det ikkje bare var jakken. Like mykje omtanken til Mormor.
Og den har ho mykje av.
Ho er godt vaksen, snart 83, men sprek som ein gyngehest. Og glad i å dela med seg. Og snill. Ja, ikkje det at ho ikkje kan tenna når det er noko som ikkje passar henne og det ho står for. For då syng ho ut. Døtrene står av og til og bare måpar. Barneborna òg. Og så mullar dei i krokane noko om at ”hu bjynne visst å bli litt rutlitte”.
Men eg veit kva som hender. Ho har bare teke på seg ansvaret for det ho eigentleg er: Mater familias. Og ho utøver denne familiemorsrolla med all den autoriteten ho har fått naturleg gjennom ”alder og visdom”. Og trass i mullinga så rettar heile familien seg etter råda og påboda hennar. For me veit kva som ligg bak: Kjærleik. Og det har ho mykje av.
Det viser ho gjennom små og store handlingar kvar einaste dag. Slik som med golfjakken og meg. ”Du kan bare ha `an”. sa ho når me skulle gå. Og då eg protesterte fekk eg klår beskjed om at ho hadde fleire.
Så no har eg ein god og varm damejakke å kosa meg med på kalde morgonar.
Men det er ikkje bare jakkar ho deler med meg.
Fyrste gongen eg traff henne var faktisk i gravferda til Morfar.
Følte meg ikkje heilt heime saman med ein masse menneske eg ikkje kjende og situasjonen var jo litt merkeleg. Men eg vart, trass i høvet, presentert for dei næraste. Mormor var den siste. Og høfleg som eg er opplærd til å vera, tok eg henne i handa, sa kven eg var og kondolerte. Då hende det fyrste gongen: Ho la armen rundt skuldera mi og kviskra i øyret mitt: ”Velkommen i familien!”
Gjett om det var ein som kjende at han var godteken!
Og det var ikkje ein kjeft i familien som våga å mukka etter det.
Men tilbake til delinga: Det er ikkje bare golfjakkar ho deler.
Matoppskrifter er noko av det ho har ei drøss av. Gamle, gode oppskrifter. Ikkje noko fjollemat der i garden, nei!
Eg hadde fått for meg at eg skulle laga potetkaker men var ikkje heilt sikker på korleis eg gjorde. Ring til Mormor. For hennar potetkaker er dei beste eg veit. Og trur du ikkje ho gjekk gjennom heile framgangsmåten med meg i telefonen!
Med eit førehald: Eg skulle ha med meg ein smak til henne neste gong eg kom sør. Ho smaka seg gjennom tre av dei fem eg hadde i plastposen og utnemde meg til familien sin nye potetkakebakar. «Ja, du kan no tru!» sa eg. Så no byter me potetkaker.
Men det er, stort sett, det einaste eg kan dela med henne. Så det vert helst til at eg held meg så nær eg kan når me er saman bare for å få del i mest mogeleg av den visdomen ho har.
For den har ho mykje av. Slik som dei fleste gamle menneske.
Eg har hatt gleda av å veksa opp saman med gamle folk og det dei kan gje meg er mykje meir verd enn alt det gull som finnes på jorda.
Det har vel helst vore slik at føregangarane våre, når dei kjem opp i åra, vert sette til side og lagde på ei hylle på ein aldersheim eller liknande. Og ikkje eit vondt ord om aldersheimane, dei fungerer stort sett godt, men det er ikkje der dei gamle høyrer heime.
Dei skal sitja saman med sine og dela med seg dei røyndene og tankane dei har. Slik at me kan verta like fulle av visdom som dei når me kjem opp i «metallalderen» (metallalderen er den tida i livet når det kvite i tennene vert til gull eller sylv, håret vert sylvgrått og bakenden full av bly).
Eg var så heldig at eg hadde både Mormor og Farmor då eg vaks opp.
Begge hadde store, gode fang å sitja på, gode, varme armar som heldt rundt ein liten pode når verda gjekk imot og eit hav av gode historiar dei fortalde dei kveldane det ikkje var laurdag og Barnetimen på radio.
Mormor fortalde historiar frå Bibelen og frå Snorre på ein slik måte at dei sat som spikra. Farmor hadde spesialisert seg på historiar frå då ho var liten og segner frå gammalt av i bygda der eg vaks opp.
Eg kunne sitja og høyra etter i timevis.
Mormor var dessutan ein utruleg flink kokk – det var nok ho som vekte matintressa mi for alvor – og Farmor kunne det meste om urter og lækjeplanter ein kunne finna ute i naturen.
Hjelpe meg, så heldig eg var!
Morfar og Farfar? Jo, dei var der dei òg, men det var helst det praktiske dei viste meg. Morfar med fisking og det som hadde med sjøen å gjera og Farfar det ein måtte ta seg til på eit lite småbruk der alt måtte nyttas.
Dessutan var Farfar skytebas i ei av kalkgruvene der heime og kunne alt om dynamitt. Og dèt var spennande det!
Men tilbake til desse gamle damene:
Dei er akkurat som svampar: Så våte at det dryp av dei og ned på ein liten svamp som får ta mot det som renn av dei. Og sakte men sikkert vert ein like blaut og kan drypa på andre i si tid. Sjøl om ein ikkje er gammal dame.
Eldre vert ein i alle høve. Og det er vel ikkje utan grunn me kan lesa om Jesus og Paulus som sat ved føtene til gamle Gamaliel.
Det er mange slike «Gamaliel`ar» rundt ikring. Ein må bare finna dei!
Den rette sorten er dei som, uansett kjøn, har eit godord på lur i dei fleste situasjonar og ein innful gneist i augene. Desse er som oftast ikkje dei bare trøystar deg – dei kan like godt gje deg skikkeleg på pelsen i høve der dèt passar. Det rare er at ein ikkje surnar når dei syng ut! Er dei av rette slaget så passar korreksen så godt inn i situasjonen at ein er nøydd til å ta det til seg.
Morfar til første ungekullet mitt er slik. Han syng ut så øyrene av og til flagrar, men alltid med smilen på lur. Og ein kan vel ikkje verta fornærma då, vel? Det er jo heilt rett det han seier!
Dessutan er han stuvfull i gamle ordtøkje: «Kvar sin smak», sa øltapparen. «Nokon drikk mens andre slåst» , eller: «Set du deg i klisteret må du rekna med at bukseræva ryk». Og: «Det straffar seg å fisa i badestampen!»
Eg trudde lenge at dei var noko han fann på sjøl, og det var nok nokre av dei òg, men har høyrt liknande andre stader frå andre folk litt oppe i åra.
Det er ikkje rart dei er fulle av klokskap og visdom. Den generasjonen gamle me har i dag og den generasjonen me hadde før dei, er vel mogelegvis dei siste bærarane av dette. Me som veks opp til «skils år og elde» i dag er så prega av den tekniske utviklinga som har vore etter siste verdskrigen at me ikkje har hatt «tid» til å ta til oss det naudsynte.
Dei fleste av dei føre oss fekk tidleg vèta at ein måtte slite for føda og at ein skulle vera takksam for det ein fekk. Mange av oss har nok høyrt om både appelsina dei fekk til jul og dei nye treskoa Gamlebessen telgja til så fint at det var som å gå i innesko. Dessutan hadde dei verken barne-tv eller barnetimen med Helge Sverre Nesheim og Tante Ragnhild på laurdagskveldane. Og dermed vart det historieforteljing i halvmørkret (under parafinlampen) i staden.
Hadde eg prøvd noko slikt med mine ungar i dag hadde eg vel vorten heven ut på terrassen med beskjed om å sitja der til eg hadde teke til vètet! For nå skal det vera amerikaniserte barnekanalar på parabolen og halvtame barnetimevertar på NRK.
Jaja, tida endrar seg.
Eg er ikkje heilt sikker på om eg har rett når eg lengtar tilbake til det som var. Saknar det – ja, men la ungane mine få oppleva det? Tja….. Det var jo, trass alt, ikkje bare fryd og gaman sjøl om sommarane var lenger og det alltid var sol og vintrane til og med hadde snø og frost ute ved havgapet der eg vaks opp. I alle høve slik eg hugsar det.
Og eg trudde eg, med mine 58, var i ferd med å verta gammal og vis? Tja til dette også.
Trass alderen er eg så heldig at eg har ungar på 7 ½ og 4 ½ år. Kona mi er dermed «litt» yngre.
Men det var ei fin oppleving den kveldstunda då gutane våre kraup opp på kvart sitt fang og eldstemann spurde: «Kan ikkje du fortelja frå gamledagar – Mamma?»
Eg visste ikkje om eg skulle grina eller le!
Så, eit godt råd til sist: Finn deg eit gammalt menneske, anten det no er på aldersheimen eller andre stader, spør gjerne «Kan du fortelja frå gamledagar?» og sit deg ned og høyr etter.
Det er utruleg kva du kan læra!
Ha det godt og lev vèl til neste gong!
Måndag 5. oktober 2009
Om strikkhopp og målformer sånn i det daglege
For snart 20 år sidan stod eg saman med Bessen som då var seint i 80-åra og såg på ein som heiv seg utføre ei bru i Sverige med beina festa i ein strikk.
Eg var heilt på kanten til å spy, men gamle-guten fylgde intressert med. Då hopparen hadde dabba opp og ned ein fire-fem gonger og halveis skreke halsen utor seg, snudde Bessen seg mot meg og sa svært så sakleg: ”Di e’ i alle fall ikkje heilt rektige!” Så fortalde han om dei åra han var i ”Junaiten” og jobba på slepebåtane i New York havn. Ikkje så reint skjeldan måtte dei plukka opp personar som hadde hoppa utføre ei eller annan bru mest på same måten. Men då utan strikk.
Og nå har me fått strikkhopping i Trolljuvet. Etter mykje om og men. Nei? Eller ja? Eller nei? Eller kanskje....? Han stakkaren som hadde planane klare hang der sikkert og dabba ei stund. For det var jo ”Departementet for bomvegar, gule striper og vanferdsle” som skulle avgjera dette. Og då kan det ta si tid.
Og ikkje rart det: Statsråden er ihuga dialektmenneske med hovudvekta på sognamaol og nynorsk.
Og det er det ikkje alle som forstår. I alle høve ikkje av byråkratane i Oslo.
Men no har ikkje byråkratane lov å bruka departementspråk lengre. Norsk Språkråd har eigne folk i aksjon som arbeider med å forenkla språkbruken i staten. Og det var jammen på tide. Så slepp ein slike blødmer som til eks. ”Svangerskapspermisjon kan kun gis til kvinner i svangerskapsperioden.”
Joda, dette har stått på trykk i Telegrafverket sin personalinstruks i den tida det var ein statsinstitusjon.
Men så var det desse ”forenklarane” då.
Sjøl om underteikna ikkje er tilsett i Staten, er det kjekt å fylgja med på språknyheter. Og ein av språkguruane – eg skal ikkje nemna namn – vart spurd om sitt syn på den målforma som hadde vore brukt i departementa i alle år. Svaret var jo utruleg opplysande og svært enkelt og greit: ”Kvifor skal dei bruka så mange multinasjonale ekspresjonar når det finnes adekvate norske synonym?”
Det må seias til vedkommande si orsaking at intervjuet stod i eit blad meir og mindre meint for akademikarar med nasen litt høgt i skya, dessutan veit eg at han hadde stòle sitatet. Eigentleg vart det sagt av redaktøren i Nynorskordboka, Olav Almenningen, på eit møte mellom språkstudentar på Fantoft ein gong i byrjinga av 70-talet.
Men nye målformer gjeld ikkje bare i Staten.
Ein hadde den flotte opplevinga å vera i konfirmasjon på Sandnes i vår. Her var det konfirmantpresten som hadde fått litt å tenkja på.
Han hadde eigentleg kalla preika si for ”Heftig og begeistra”, men fann at han måtte endra denne tittelen etter å ha motteke evalueringsskjema frå konfirmantane. Den nye tittelen vart ”Konge og dritkult”!
Det må seias til Runar Landro si ære at sjeldan og aldri har eg høyrt nokon i det heile som har tèke dei nye målformene som vert bruka av dei som veks opp i dag så i den grad som han gjorde. Ord som ”fett”, ”konge”, ”dritkult” osb. hadde han oppfatta var uttrykka som vert brukte og var ikkje redd for å bruka dei i preika si til ungdomane. Det synes eg fleire av oss burde. Eg sa ikkje at me litt oppi åra skal byrja å bruka dei for å vera ”kule” – det vil bare vera til lått og løye – men me burde la dei få vera i fred med sitt målføre.
Det finnes heilt sikkert ”puristar” som vil kalla dette for ”forsøpling” av målet vårt, men eg trur at me, anten me vil eller ikkje, må læra oss å leva med det.
Eg budde på Jæren i den tida kj-lyden forsvann. Og eg irriterte meg uhorveleg over dei som gjekk i ”sjørsjå” (kjørkjå) eller ”sat på sjinoen og sjysste”. Og retta på dotter mi så ofte eg kunne. Som om det hjelpte! Eg måtte fint finna meg i at det fortsette. Dei oppveksande gav ”totalt beng” i om eg lika det eller ikkje. Og så lenge det bare finnes i munnleg dialekt synes eg ikkje me skal bry oss. Eg tru ikkje me får oppleva at det vert teken inn i skriftspråket. Der heiter det framleis ”kyrkje” og ”sat på kinoen og kysste”.
Me har jo også nye målformer andre stader enn i staten og mellom ungdomar. Nokon som kjenner att ”router” i samband med ”PC”? Og kanskje ”ram”, ”prosessor”, ”keyboard”, ”laptop” og ”harddisk” medan me er inne på data?
Og me tek ikkje fem øre for å laga ”scrapbok” og skaffa oss ”tuner” for å sjå på TV. Og TV er jo stort sett ”digitalt” i dag og dei fleste har skaffa seg ”HDTV”.
Mange av desse orda må me vel mest sjå på som naudsynte – det finnes av og til ikkje tilsvarande verken på nynorsk eller bokmål. Den tekniske utviklinga har rett og slett gått frå oss. Men det må då finnas eit eller anna som kan erstatta ”prognose” som me høyrde tolv-og-førti gongar under siste valsending?
Men det er framleis, heldigvis, mange som brukar ein flott norsk anten det gjeld bokmål eller nynorsk. Gode døme her er Kåre Willoch på bokmål og Ingvild Bryn på nynorsk. Saman med mange, mange andre.
Me skal ikkje seia for mykje om ein viss morgonvert på TV2 som ein gong i tida bruka ein fabelaktig nynorsk men bytta til bokmål når han bytte arbeidsstad. Men han er i stand til å bruka begge målføre, så det var og er ei stor glede å høyra på han!
Nynorsken er nok framleis sett på som eit ”B-språk” i landet vårt. Anten me som nyttar det vil eller ikkje. Og det er jo ikkje så lenge sidan ein sentral ungdomspolitikar fortalde oss at ”nynorsk hører hjemme i fjøset”. Jaja, ho om det.
Me har jo også eit døme fra kvardagen her i distriktet då det var reist forslag på ein av skulane våre at målføret skulle bytast frå nynorsk til bokmål – det var så mange tilflytta foreldre som hadde vanskar med å forstå! Heldigvis var rektor vaksen nok til å sei klårt frå at på den skulen bruka dei nynorsk!
Eg er nok ikkje aleine som eigentleg ikkje bryr meg noko særleg kva målføre som vert brukt når nokon vender seg skriftleg til meg. Men det irriterar meg ein god del når eg skriv eit brev eller ein ”e-mail” på nynorsk og får svar på bokmål. Det er faktisk ikkje god målskikk; det skal svarast på same målføre som ein tok mot brevet på.
Dialektane våre er eit kapittel for seg sjølv. Det ser mest ut som om dei er i ferde med å døy ut. Etter at eg flytta frå Austlandet/Sørlandet/Nord-Jæren og tilbake til sivilisasjonen her i Sunnhordaland/Nord-Rogaland har eg merka at det er mange ord og vendingar eg trudde eg hadde gløymt som snik seg tilbake. Til dømes, ”skykkja”, ”skur” til å ”kura” i, ”reila” til ungane, ”krambu” å handla på (og ”skravla” litt på ”lygarbenkjen”). Og mange, mange andre. Gift som eg er med ei byjente frå Nord-Jæren så hender det rett som det er at ho ber meg bruka ord ho òg skjønar.
Då er det jo eit ”paradoks” at ho, då ho gjekk i småskulen på 80-talet, fekk utdelt skulebøker på nynorsk avdi dei, i fylgje rektor på Giske Skole, var betre enn dei på bokmål!
Og i dag slit skulane med å få lærebøker på nynorsk!
Noko anna rart eg opplevde for ikkje lenge sidan: Eg har mykje med svenskar å gjera på verdsveven og fekk høyra at ”jag fattar inte den där norskan!” Berre for å erta slo eg då over til nynorsk. ”Ja!” svara han eg var i kontakt med, ”Nu fattar jag! Varför har du inte skrivit sådär hela tiden!”
Sådåså!
Men, så var det bloggane på Grannar:
Jenter! Det er ei fryd å lesa det de skriv. Og så på dialekt! Det gjer så inderleg godt å sjå at de bruker det språket de er vaksen opp med.
Sjølv er eg ikkje i stand til å gjera det – nynorsken sit for langt inne når eg legg fingrane på tastaturet, men vær snille: Hald fram med det!
Men, veit du? Eg har ikkje tid til å skriva meir. Eg skal ”stiltra” meg ut i ”hajen” og sjå om det er noko eg kan ”putla” med.
Så nå får de bare ha ein fin dag. Det skal èg! J
Torsdag 6. august 2009
Litt om majones, spanske øyar, kongar, lokale matskikkar, slanking og sånt...
I det Herrens år 1499 fekk den spanske øygruppa Balearane storfint besøk. Det var spanskekongen, Fernando II de Aragón y V de Castilla "el Católico", som hadde bevega seg utpå storhavet og skulle ha ein rundtur på øyane.
Denne øygruppa består av Mallorca, Minorca og Ibiza.
Kong Ferdinand vart til vanleg smykka med tilnavnet "Den Katolske", men på Balearene vart han nemd som " El Torcido", eller "Den Skeive", uvisst kvifor....
Men altså, han var på tur og då han kom til Minorca var han heilt på tur: Innbyggjarane ville simpelthen ikkje ha noko med han å gjera!
Han reid likevel ein runde på øya og enda i "hovudstaden" Mahõn. Her var der ikkje ein kjeft ute i gatene, unntatt ungar som slengde drit både verbalt og på andre måtar etter stakkar El Torcido.
Til sist var det ein vertshushaldar som forbarma seg over kongen og inviterte han inn i cantina'en sin så han i alle fall kunne få slukka tørsten med eit glas vin. Men kongen var svolten og, han, og spurde etter mat. El propietario del mesón måtte då fortelja at han bare hadde brød og noko steikt kjøt og kongen sa ja takk. Innehavaren syntes dette var spinkle greier, men flink kokk som han var, laga han ein saus av eggeplommer, eddik, knuste sennepsfrø, pepar, salt, litt sukker og olje som han rørde saman. Denne fikk kongen sammen med tapas'ene og vart heilt overgjeven. På spørsmål om kva den heitte, måtte kokken bare finna på noko, så han kalla den "Salsa de Mahõn".
Og majonesen hadde sett dagslys for fyrste gong.
Kongen fekk oppskrifta og tok den med seg til hoffet. Salsa'en vart svært populær og spreidde seg over hele Europa.
Vertshuseigaren? Jo, han fikk kongelege privilegier og vart utnemd til guvernør over heile øygruppa.
Det er vel ikkje sikkert at alle matrettar har ein like sjarmerande historie.
Det er i alle høve heilt sikkert at det ikkje stemmer det han sa han som var på kafè og åt napoleonskake: "Jaja, di' kan sei ka' di' vil om Napoleon, men baka, da' konn' 'an!"
Men her inne i fjordane er me ikkje akkurat i matnaud.
Her opnar og stengjer kafèar og mat- og drikkestader i eit slikt tempo at det er bare akkurat så vidt me klarar å fylgja med.
Er det kafê i Etne eller ikkje? Eller er det fleire? Kor er lefsebakeriet i Åkrafjorden vorten av? Er det ein eller to pubbar i Ølen? Kan ein få seg ein kopp kaffi på Ølen Senter enno? Og pizza, må ein til Odda og henta folk for å få det?
Jaja, det jamnar seg ut, rimelegvis.
Takk vera driftige sjeler med kremmaranden i behald kan ein framleis få det meste.
Her i Ølen har me jo til og med kjøtfestival av og til. Skulle bare mangla, forresten, med to av landets største kjøtprodusentar rett i nærleiken!
Den eine av desse produsentane fekk rett nok fått køyrd seg her for ei tid sidan. Korvidt det var hald i skuldingane eller ikkje, såg me jo etter kvart, men det minna jo svært om den velkjende stormen i vassglaset når dei som opphaveleg stod for skuldingane "tona ned" i så stor grad at det bare var så vidt det sutla i det same glaset.
I slike tilfelle må ein enno ein gong setja seg ned å tenkja over om det er det kjende særnorske som gjer seg gjeldande: Noreg er det einaste landet i verda der misunninga er større enn seksualdrifta.
Men tilbake til Kjøtfestivalen:
Stavanger har "Gladmatfestivalen" som nett er over for i år og no har dei fått "Matens Hus" òg. Opna i all si prakt av enno ein minister saman med Noregs matdronning nr.1, Ingrid Espelid Hovig.
Kanskje me skulle fått vårt eige "mathus" her i bygdene? "Komlestova" eller kanskje "Lapskausbuå" i Sjoargata i Ølen. Der er det god plass. Og kanskje enno ein minister kunne opna saman med t.eks. Trond Moi?
Det er jo slik for tida at meir og mindre "italienske" matstader veks opp som flugesopp. "Casa di Mama" og "Bella Napoli" finn ein snart på kvart einaste hjørne.
Ein skulle jo tru at det var snart like mykje italienarar i Noreg som dei andre nasjonane til saman når ein ser på restaurantane spreidde rundtom, men stort sett finn ein dei anten frittgåande eller i bur. Men då er det helst hønserasen "Kvit Italienar" det dreier seg om.
Matstadene er, stort sett, drevne av kurderar eller tyrkerar. Og all ære til dei for det.
Kanskje det var på tide å tenkja norsk husmannskost att i ennå større grad enn komlemiddagane dei fleste matstadene har to-tre-fire gongar i veka?
Saltkjøt og ertesuppe, ferskt kjøt med suppe og løksaus, tørrfisk, fersk torsk med det som høyrer til.... Ein vert hôlsvolten bare med tanken!
Utvalet i den norske maten er like stort som det ho nok tenkte ho som sat og bladde i Salmeboka. "Hjelpe meg, ka' så sko' vore songje!" sa ho. Me kan vel blè litt i "Haugesund Husmorskoles Kokebok" og sei: "Hjelpe meg, ka' så sko' vore ète!"
Men det er jo bare så vidt ein har lov å nemna den gode, gamle maten i dag. Alt skal jo vera så magert og sunt. Kylling, kalkun og Edelgris (eller var det Sportsgris?) er det som skal stå på alle bord. Og, for alt i verda, ikkje noko gale med det. Men eg trur, ærleg tala, ikkje me tek så svært stor skade av den gammaldagse sorten av og til. Sjølsagt skal me tenkja helse og sunnhet, men om me uner oss steikt flesk i kvit saus ein sjeldan gong? Ikkje sånn til kvardags, men ein gong i månaden, kanskje?
Her i huset gjer me i alle høve det. Sjøl om underteikna er i den situasjonen etter ein slankeoperasjon at ein ikkje snakkar om komler i fleirtal. Med ein magesekk som er krympa ned til eit par desiliter er ein glad om ein får kneppa nedpå ei einaste om dei er av den store sorten. Men luktesansen er i orden. Det er straffa for å ha vôge 160 kilo på det meste.
Men, som fastlekjaren min sa: "Du har ete nok!" Du har nok rett i det, Dr. Kleiven!
Men eg må jo væra ærleg nok til å innrøma at eg er vorten temmeleg hekta på sunn mat sjølv etter magekrympinga. Såpass, faktisk, at eg har mi eiga heimeside der du finn sunn mat i lange banar. Vil du vita meir kan du logga deg inn på www.vevaren.com . Sida er sjølvsagt til fri bruk for alle, sjølv om ho eigentleg var laga for slankeopererte.
Og så set eg her klokka halv sju om morgonen og skriv på dette.
Eg har ikkje hatt meg frukost enno - er mest ikkje vits i med ei stakkars kneipskive, eller kanskje to om formen er på toppen.
Men denne vert utnytta maksimalt, med to sortar pålegg. Då får ein i alle høve ei påminning om det "gamle" livet.
Middagen er eg ikkje heilt sikker på enno.
Det einaste som er sikkert er at eg ikkje klarar å venja meg av med dei porsjonane eg laga før. Men greit nok det: Halparten havnar i frysen slik at ein slepp å laga middag ein annan dag.
"Maten er halve føda", seies det. Og det er nok sant når ein ser seg rundt.
Etter at eg sjøl har gått ned frå 160 til 119, ser eg så mykje feite folk ikring!
Problemet er bare at eg ikkje kjem på at eg ikkje akkurat noko sylfide sjøl heller. Eg bare føler det slik...
Men det er ei stor oppleving å kunna leika med ungane igjen, kunna bøya seg ned å ikkje måtta krypa og ikkje måtta sjå etter om det er noko anna som skulle vore plukka opp når ein fyrst er i golvhøgde. Og så kan eg ta på meg sokkane sjølv utan å kasta opp!
Det illustrerar kanske godt korleis eg føler meg med to episodar frå Danmark i sommar: Eg tok på meg ein shorts og ei T-skjorte då eldstemann kommenterte: "Ska'du sjå sånn ut, Pappa?" Eller då svoger mulla sånn halvvegs for seg sjøl då eg låg i sjøkanten i sola: "Godt ikkje Greenpeace e' i nèrheten! De'har vòre kval på land her før..."
Men eg skal ta av endå meir, eg! Og om eit par år skal eg skjèra vekk alt det som heng og sleng no som det har vore fett oppi før.
Men, veit du kva! Eg trur jammen eg skal ut å ha meg ei skjeva. Kjenner på formen at det kanskje til og med vert to! Pålegget i dag vert nok kaviar på eine halvdelen og spekeskinke og Salsa de Mahõn på den andre. Eller kanskje geitost?
Ha ein sunn dag!
Torsdag 4. juni 2009
Hage- og sommargleder
Eg har hage. Jaja, ikkje eg då, men husverten.
Men eg leiger han, så det skulle bare mangla at eg ikkje hadde arbeidet med han òg.
Og no er det sommar.
Og her blømer det.
Eg har fulle hagen av nokre nydelege, gule blomar som kjem opp år etter år. Dei er både fleirårige og sår seg sjølve, så det er lite arbeid med dei sånn sett. Taraxacum officinale er det vetskapelege namnet på planta. Den har lang tradisjon som folkemedisin både i Europa og blant nordamerikanske indianarar. Europearane innførde Taraxacum officinale til USA, hovedsakeleg til Midtvesten, for å ha fór til biar. Innfødde amerikanarar lærde snart å nytte planta til mellom anna å laga gulfarge frå dei koka blomane og magenta-farge frå rota. Cherokee-indianarane bruka den mot tannverk, og som blodmedisin og roande middel. Chippewa brukte et uttrekk frå rota for å fremja produksjonen av brystmelk etter ein fødsel. Mange andre stammer drakk te av blada som et styrkedrykk og te av rota mot halsbrann. Her til lands er det mange som brukar dei nyspirde blada i salat. Dei smakar svært godt. Og blomeknoppane kan ein laga vin av, men det skal ein vel ikkje snakka for mykje om her i dei indre bygdene.
Løvetann heiter dei på norsk.
Og så har eg skjermplanter med fine, små kvite blomar som veks ut frå rottrevlane. Aegopodium podagraria heiter dei på fint.
Namnet Aegopodium kjem frå av det greske aigos (geit) og podos (fot). «etternamnet» podagraria stammar fra det latinske podagra (gikt), og viser til den medisinske bruken av planta. Den vart introdusert til land i Nord-Europa i middelalderen, då den vart dyrka i klosterhagar for medisinsk bruk og som mat som kunne lindra gikt. Den kjem i opphavet frå Sør-Europa. I dag vert den òg seld i hagebutikkar i USA som ei svært populær plante til botndekkjing i blomebed. Dessutan såg eg i eit hageblad at dei hadde nytta han til pynt i ein vase med peonar. Det var nydeleg!
Nye blad av denne planta kan med fordel brukas i staden for spinat.
Til dagleg kallar me dei svallerkål eller hagegras.
Og så har eg det same problemet som dei fleste hagebrukarar: Eg har så inni hampen med gras i mosen! Det har vekse mose på jorda i over 400 millionar år, og dei ulike slaga er tilpassa ei rekkje ulike miljø. Sjølv om dei i teorien er avhengige av vatn, kan mange av dei overleva særs lenge i uttørka tilstand. Den er ikkje heilt lett å kvitta seg med.
Og eg har det altså i hagen.
Noko slik direkte bruk av denne sorten mose som dei to over, veit eg ikkje om, men den er i alle høve svært fin å både velta seg i og for ungane å detta i. Som eldstemann sa: «Kva skal me med gras, Pappa? Du må jo bare slå det heile tida!» Han er absolutt inne på noko der.
Arion lusitanicus ser eg heldigvis ingen ting til. Dei som ikkje er så fine på det som eg, kallar han iberiaskogsnegle, mordarsnegle eller brunsnegle. «Navnet skjemmer ingen,» sa mannen, dei kalla han tjuv. Men det er så mange slags måtar å kvitta seg med han på. Nokre gode forslag er å skjera hovudet av han og hiva resten, til eksempel, i do. Eller fanga han og frysa han, eller koka han, eller fanga han med øl, som han visstnok skal vera svært glad i, han og. Så ser du ein eller ei som spring rundt med tollekniven mellom tenna, balje med isbitar i eine handa, gryte ned kokande vatn i den andre og ølboksen på baklomma, så kan du rekna med at det i alle høve er mordarsneglar i den hagen!
Og så går ein der og putlar. Røskar litt ugras her og litt der. Eller riv.
Eg har nokre praktfulle, høge planter i hagen. Anar ikkje det rette namnet på dei. Men dei vert i alle høve sabla høge, og er vel eigentleg ganske fine med lange, raudgrøne stilkar, flott bladverk og veks saman med slyngplanter med nydelege, kvite klokkeblomar. Problemet med begge er at den høge typen slår ut parabolen når dei vert høge nok og klatrarane legg seg oppi det meste om dei får stå i fred, Så eg riv. Og slit. Og meier ned.
Av og til føler eg meg mest som den greske sagnkongen Sisyfos, (Σίσυφος for gresk-intresserte). Han var vel mest kjend for triksa og ugjerningane sine og for å ha røpa gudane sine hemmelighetar, og dessutan er han skulda for farskapen til Odyssevs.
For alt han hadde rota seg oppi vart han til slutt straffa med å rulla ein stein opp på eit fjell. Men kvar gong han var nesten oppe mista han steinen så han rulla ned att. Dette måtte han halda på med resten av æva. Så han rullar vel enno.
Og fjerninga av desse store ugrasa er eit slikt sisyfosarbeid.
Eg har ikkje før røska dei opp før dei spirer att. Av og til har eg ei kjensle av at dei flirer og veks opp bak meg! Men det er vel bare eg som er paranoid..... Trur eg.
Men sommaren er jo ei flott tid, når ein ser vekk frå ugraset.
Det er jo heilt utruleg fint å sitja på terrassen tidleg om morgonen og bare nyta. Fuglesong, gauk-galing og eit og anna kuraut er stort sett det einaste ein høyrer, når ein ser vekk frå bakgrunnslydane frå Westcon. Men dei vert ein så van med at ein ikkje legg stort merke til dei.
Men å sitja der ute uavsett vêr (det finst paraplyar og parasollar og om vinteren finnes det klede) i 6-7 tida på morgonen slår det meste!
Dessutan fòrar eg fuglar.
Eg har ein fuglematar hengd opp mellom tre bambusstavar midt på plenen. Og eg fòrar heile året. Om vinteren er alle dei som ikkje stikk av når kulda kjem der, og resten av året kjem dei òg. Dei kjenner meg så godt etter kvart at dei mest ikkje bryr seg med å flytta seg når eg kjem med maten. Det er faktisk ikkje få eg har kasta frøa i hovudet på og nokre har til og med sete seg på meg og venta medan eg strør ut frøa. Skjor og nøtteskrike er litt meir skjerre, men flyg ikkje lengre enn dei må. For dei veit at det stort sett er brødskalkar på gong.
Og løna for dette?
Eg hadde eit par skjorer som vart faste gjester for eit par år sidan og som kjem tilbake. Når våren og ungane kjem, tek dei med seg neste generasjon og gjev dei mat hjå meg. Så der sit dei små fjørballane på grasbakken og flaksar med vengene og tiggar mat hjå foreldra. Når så haust og vinter kjem er dei endå fleire.
Småfuglane kjem og i hopetal. Spurvar i alle fargar og fasongar. Raudstrupe, dompap, gulspurv, gråspurv, meisar av alle slag.... Det krelar! På det meste har det vore opp mot 100 småtroll på ein gong. (Korleis ein tel småfuglar? Tel føtene og del på to.) Til og med hakkespetter kjem og meskar seg av og til når det er dårleg med mat elles. Så her i huset køyrer ein til Etne og kjøper solsikkefrø i 25 kilos sekker på Felleskjøpet. (De får orsaka handelslekkasjen!) Ein anna fin sideverknad av dette er at ein del frø får spira i fred, så midt i plenen står det store, fine solsikker når tida kjem.
Men sommar er og ferietid.
Så ein periode får både fuglane og hagen klara seg sjøl medan familien trekkjer til Danmark. «Det er deiligt at være norsk i Danmark,» seier reklamen. Og det stemmer i alle høve for oss. Kvifor skal ein reisa lengre? Opplevingane er store både for ungar og vaksne, og ein kjenner kveikjen er tilbake når ein kjem heimatt. Gutane MÅ i Legoland (dei har spara heile vinteren), mamma trivs best med sjø og hav, og det er det mykje av og pappa må ein tur til Mariager i nærleiken av Randers der han har oppdaga eit saltvassbasseng der han flyt som ein kork i 35 graders vatn. Både gikt og andre plager forsvinn for ei lang stund. (Du har òg med denne byen å gjera. Kjøper du saltslaget Jozo på butikken, så er dette produsert i Mariager.) Og så maten! Som gammal kokk set ein stor pris på den. De får orsaka, norske bønder, men mykje av denne maten finnes anten ikkje her heime, elle den er så dyr at den ikkje er løysande! Så Danmark kan anbefalas. Og turen til Larvik og over «dammen» med Color Line er ikkje verre enn at du klarar han.
Men, nå må eg be dykk om orsaking. Eg har simpelthen ikkje tid til å skriva meir. Eg tykkjer så tydeleg at ugraset ropar på meg. Og mosen med litt gras i. Og fuglane. Men fyrst skal eg sitja ei stund på terrassen og venta på sola.
Eg har jo paraply!
God sommar!
Måndag 11. mai 2009
Soga om Olundtinget og barnhùsin i Olundvàgr
Det hadde seg slik, ein gong lenge, lenge etterpå, at soga fortel det var stemna til Ting i Olund inst på Haugalandet.
Tinget skulle komma saman for at det ein gong for alle skulle avgjeras om dei skulle byggja eit nytt barnhùsin der dei aller yngste borna i Olundvàgr kunne samlas i både gaman og alvor. Rett nok hadde dei allereide ein slik stad, men den var vorten for liten i høve til talet på dei som kom til og som òg trong ein stad å vera. Fedrene drog i viking eller kvar dei no drog, og mødrene var heimanfrå og dreiv med kva dei no dreiv med, så nokon måtte sjå etter borna. Dessutan var folka i alle bygdene rundt Olundvàgr einige i at det barnhùsin borna no held til i var både gammalt og utslete. Det hadde jo vore bruka før og flytta frå dei gamle tuftene til dei det stod på no. Dette skulle opphaveleg berre vera slik ei kort tid, men hadde no vara i to sekel.
Og Tinget bruka ikkje lange tida på å verta samde om at dette måte gjeras noko med.
Etter at alle tingmaðr og –kvennalið hadde sagt sitt, reiste yfirmaðr seg og kvad:
Beste børa me bar i bakken
var karlvitr mykje.
Ingen kan sei at atðràttr vår
ikkje var til bate for alle.
Og dermed small torshammaren i bordet, og saka var avgjort.
Trudde dei.
Ordsendinga gjekk frå bygd til bygd og munn til øyre. Og snart visste alle rundt Olundvàgr om kva Tinget hadde sagt.
Tinget hadde bestemd at det nye barnhùsin skulle vera i brekka som låg sør-aust om det gamle, men det skulle det snart verta ordskifte om. No vakna nábúi og fann at han kom til å miste utsynet han hadde, og fleire av dei som hadde husa sine ved sida av han fann og ut at det ville verta trongt om plassen med alle dei som skulle både rèka og køyra til og frå dei nye husa. Trèlane hadde allereide byrja å arbeida, men måtte stana. Og etter mange og store ordskifte kom Tinget saman att og fann ut at dei nye husa måtte flyttast lengre ned mot oppsedingshusa som låg nede på flaten.
Og så vart gjort til alle si nøgd.
Trudde dei.
Så sette dei trèlane i gong med spadar og andre gravereidskap for å gjera klar tufta der dei nye husa skulle stå. Men enno ein gong fekk dei noko å bryna seg på: Grunnen dei grov i var for blaut og hadde for lite berg i seg og folk vart redde for at barnhùsin skulle skreia ned mot oppsedingshusa som allereide stod lenger nede.
Sa dei.
Blome-Jòrun den Fagre og andre samla rundt seg både kvennalið og maðr frå Olundvàgr og tala til dei om kva som kunne henda om husa vart reiste i denne skråninga. Og dei song nidingskvad mot tingmaðr og – kvennalið:
Freista å gjera oss til hlàtr dei gjorde
med illr ràð.
No skal dei hafa svar
så det kjennest lengi.
Og så fann dei den hustufta dei ville ha på flata nordom oppsedingshusa.
Tinget kom saman att gong etter gong og ordskifta vart både heitare og hardare. No var det ikkje bare munn til øyre som vart bruka, nei, orda vart og prenta på kalveskinna som vart sende til alle bygdene to gonger i veka. Og her var det bilete òg. Så no fekk alle som ville sjå både staden dei ordskifta om og dei som ordskifta.
Tingmaðr og –kvennalið og Blome-Jòrun den Fagre og hæren hennar brukte harde ord mot kvarandre. Ja, så harde var dei at andre byrja å reddast at det heile måtte avgjerast med holmgang.
Fleire av skìpalaga rundt Olundvàgr fann ut at dei òg ville vera med i ordskiftet og tilbaud seg å ta over tufta Tinget ville bruka mot at barnhùsin vart flytta dit Olundvàgrhæren ville ha han.
Men no var det slutt på tolmodet til tingmaðr og –kvennalið med yfirmaðr i framskuten.
Det gneista i samanklemde tenner og song i bogestrenger då dei kvad:
No har me gnògr med maðr og kvennalið
som ikkje vil hlyða.
Avgjerdsla tok me og slik skal det hljòta
til Yggdrasil dett!
Bogesongen stilna ikkje hjå Olundvàgrhæren. Tvert om. No kunne ein og høyra ljod frå langsverd som vart kvessa, og ein ofseleg ange av illsinne steig opp over bygdene.
Blome-Jòrun den Fagre hadde nå fått med seg ein av tingmaðr – han som hadde belgr nesten ferdig pakka for å fara til Òslò for å vera saman med dei andre som høyrde til
Framkvæmdsfylgda på Landstinget. Saman stod dei fram på kalveskinna med både ord og bilete og fortalde kor gale dei tykte det var at Tinget hadde gjort som dei gjorde og at dei ikkje lengre kunne hlìta dei.
Det var med ein sterk undertone av òhæginði dei no kvad:
Aldri meire skal sanninði høyras
frå Tinget i Olund.
Vandræði fylgjer dei
så lenge heimsins standa.
Og Tinget svara med like harde ord:
Slik me sjàr har Yggdrasil
enn ikkje dettì.
Mudr skal dei halda dei som vil
standa oss mot.
Så tok trèlane reidskapene opp att og fortsette med arbeidet på dei tuftene Olundtinget hadde bestemd i uppruni.
Og alle borna i Olundvàgr kunne glè seg til å komma i nytt hus i byrjinga på Fallmànaðr.
Men soga er kan hende ennå ikkje slutt?
Trur eg....
Frå Håvamål:
Ríki sitt
skyli ráðsnotra hver
í hófi hafa.
Þá hann það finnur
er með fræknum kemur
að engi er einna hvatastur.
Makta si må
ein mann med vèt
kjenslevart og høveleg bruke.
Jamt han vil finna
når til motige han kjem,
at ingen er aller best.
Ei lita ordliste:
Olund: Det gamle namnet på Ølen
Olundvàgr: Ølensvåg
tingmaðr: tingmenn
-kvennalið: -kvinner
karlvitr: mannevèt
atðrattr: avgjerdsle
nàbùi: naboen
hlàtr: latter
illr: dårlege
ràð: råd
hafa: ha - få
lengi: lenge
skìpalag: Opprinneleg båtlag. Vert i dag brukt m.a. på Færøyane om firma.
yfirmaðr: leiar – hovding
gnògr: nok
hlyða: høyra
hljòta: lyda – vera
Yggdrasil: Sjå artikkel lengre nede på sida.
belgr: veske – taske
Framkvæmdsfylgda: Framstegspartiet
hlìta: stola på
òhæginði: skuffelse – sinne
sanninði: sanninga
vandræði: ikkje til å lita på
heimsins: verda
sjàr: ser
mudr: munnen
uppruni: opphaveleg
Fallmànaðr: 15. september til 15. oktober omtrent.
Yggdrasil
Yggdrasil er namnet på verdstreet i norrøn mytologi, ein ask med greiner som rekk ut over heile verda og opp over himmelen. Yggdrasil-asken vert boren av tre lange røter. Desse går gjennom tre forskjellige verder, og ved kvar rot ligg ein brønn. Den eine rota er hjå æsene. Her ligg brønnen Urdarbrunn, der nornene held til, og der æsene dagleg held ting. Den andre rota er hjå rimtussane. Her ligg Mimesbrunn, som er kjelde til vèt og klokskap, og som vert eigd av den kloke Mime. Den tredje rota er i Nivlheim, og her ligg brønnen Kvergjelme. I Kvergjelme ligger ei mengd ormar, leia av den fryktelege Nidhogg, og gneg på rota. Dei trugar slik med å ødelegge treet.
Ei rekke forskjellige skapningar held til i greinene til Yggdrasil: Fire hjortar beiter i trekrona. Desse heiter Dåin, Dvalin, Dunøyr og Duratro. Det sit ei ørn (Vidofnir) i toppen av treet, og mellom augo på den sit hauken Vêrfolne. Ekornet Ratatosk spring opp og ned stamma og bèr sladder og vondord mellom ørna Vidofnir og ormen Nidhogg.
Yggdrasil vert skildra i den norrøne litteraturen i Voluspå, Grimnesmål og i Snorre sin Gylvaginning.
